RASA TORYJSKA

Jest to estońska rasa koni zaprzęgowych, która nazwę swą otrzymała od miejscowości Tori (dawniej Torgel) gdzie od przeszło 140 lat prowadzona jest znana stadnina. Rasa ta powstała w wyniku krzyżowania dawnych prymitywnych kuców estońskich, zwaną klepperami z różnymi rasami szlachetnymi i zimnokrwistymi, a więc: arabską, norfolską, anglo-normandzką, bretońską, trakeńską, wschodniofryzyjską, fińską, ardeńską, brabancką i z innymi.
Dane historyczne Estonii świadczą, że na ziemiach tego kraju od dawien dawna hodowane były praktyczne i mocne konie, o których wyrażali się z uznaniem różni kronikarze i podróżnicy.
W 1855 r. szlachta inflancka w celu podniesienia krajowej hodowli koni uzyskała od rządu bezpłatną dzierżawę dwóch majątków państwowych - Tori i Awinurme. Początkowo głównym zadaniem tych gospodarstw miało być hodowanie klepperów i dążenie do podniesienia ich użytkowości. Lecz wkrótce potem zaczęto krzyżować kleppery z innymi rasami: z arabami, końmi fińskimi, a w 1862 r sprowadzono z Belgii 2 ogiery i 10 klaczy rasy ardeńskiej. Wprowadzenie tej rasy nie dało oczekiwanych wyników, aczkolwiek uzyskano konie masywniejsze, wymagały one jednak dużo paszy, były niewytrwałe w użytkowaniu i z biegiem czasu wyradzały się, nie pozostawiając cennego materiału zarodowego.
W 1888 r. zakupiony został kłusak orłowski Jantar 1881, który jednak wartościowego potomstwa po sobie nie zostawił. Wiadomo tylko, że krew jego posiadały dwa wybitne ogiery: Heldenknabe i Hiperion, które odegrały z czasem poważną rolę w formowaniu się rasy toryjskiej.
Wreszcie około 1890 roku sprowadzony został do majątku Sangeste w wałgajskim powiecie ogier Hetman, pochodzący z Polski, który wywarł ogromny wpływ na całą hodowlę estońską i stał się założycielem nowej rasy toryjskiej.
Hetman urodził się w 1886 r. w Michałowie w Lubelskiem u T. Zamoyskiego. Ojcem jego był Stuart 1881 po norfolk -roadsterze Pretender (All Tours - Winifred), matką Hetmana była klacz nieznanego pochodzenia w typie hunterów irlandzkich. Był to koń maści kasztanowatej, z łysiną i pończochami na obu przednich nogach i na lewej tylnej oraz z jasną grzywą i ogonem.
Już w pierwszych latach pobytu hodowcy zwrócili na niego uwagę. Wskutek tego w 1894 r. został on wydzierżawiony do Tori, a w dwa lata później zakupiony do tej stadniny na własność.
Hetman stał odtąd w Tori do 1912 roku, w którym to roku padł. Pozostawił po sobie znaczną liczbę potomstwa: 48 synów i 37 córek. Dobre wyniki uzyskane dzięki użyciu Hetmana skłoniły zarząd stadniny do posługiwania się krwią norfolską. W 1906 r sprowadzone zostały z Anglii dwa ogiery rasy hackney: Duke of Scaglethorpe 1896 i Chiton Squire 1893 oraz z Francji ogiera Nonpareille z krwią kłusaków norfolskich.
Tymczasem na przełomie XIX i XX w. wzmogła się w Rosji produkcja koni półkrwi na potrzeby armii. W wyniku tego stanu pokaźna część klaczy kryta była ogierami szlachetnymi. Przed pierwszą wojną i po jej zakończeniu sprowadzono do Estonii szereg ogierów wschodniofryzyjskich. Próba posługiwania się tą rasą nie dała jednak dobrych wyników. Dlatego też od lat dwudziestych XX w. wśród hodowców zaczęła się ujawniać chęć odtworzenia konia krajowego sformowanego przez Hetmana oraz nawrotu do jego krwi. Krzyżowanie w pokrewieństwie spowodowało zbytnie zacieśnienie genetyczne, co spowodowało osłabienie konstytucji i drobnienie potomstwa. Aby temu zapobiec zdecydowano się w 1936 roku wprowadzić świeżą krew używając do tego 5 ogierów postier bretonów sprowadzonych z Francji. Po naprawieniu różnych usterek koni estońskich przez dolanie krwi postier bretonów i po rozszerzeniu w ten sposób bazy genetycznej zdecydowano się prowadzić dalszą hodowlę koni toryjskich bez uciekania się do krzyżowania z rasami obcymi. Postępująca konsolidacja pozwoliła wreszcie uznać rasę toryjską za sformatowaną, co też usankcjonowane zostało postanowieniem Rady Ministrów ZSRR nr 1 256 z dnia 26 marca 1950 r. o uznaniu nowo utworzonej rasy koni toryjskich.
Rasy tej nie można w pełni zaliczyć ani do zimnokrwistych, ani też do gorącokrwistych koni. Genetycznie stanowi ona mieszaninę ras i typów gorącokrwistych z zimnokrwistymi.

Na zdjęciu kalcz Karina ur. 1991 rok w Stadninie Koni Tori typowa klacz rasy Toryjskiej.

Dane historyczne opracowane przez Witolda Pruskiego "Hodowla Koni" t. I , str. 655-666